SUNU
Türk-Sovyet Antlaşması'nın nasıl bir durumda imzalandığını gösteren bir belge yayınlıyoruz. Bu belge her ne kadar ne Lenin'in, ne de Stalin'in eserleri içinde (Rusça ve diğer dillerde) yer almasa da birçok defa Sovyet kaynaklarında atıf görmüş, "Lenin ve Stalin adına gönderilmiş" şekliyle yayınlanmıştır (oysa Politbüro talimatınca, Lenin dahil Politbüro üyeleriyle istişare sonucu Stalin tarafından gönderilmiştir). Tam metni Barsyegof'un Gyenotsid Armyan isimli belgeler derlemesine alınmıştır.[1]
Yakın zamanda yayınlanan bir yayında Stalin'in şöyle dediği ikincil bir ağız olan Esendal'ın yazdığı bir rapordan aktarılıyor:[2]
"Stalin bir takım komünistlerin Anadolu'ya girip ordu arasında harp aleyhinde propaganda yapıp orduda iki taraf peydah ettiklerini ve Mustafa Kemal Paşa'nın onları haps ettiğini ve pek isabet ile komünistleri şiddetle tecziye etmeli dedi. Ve ilave ederek biz onlara öyle bir ders vereceğiz ki bir daha propaganda ne demek olduğunu anlayacaklardır dedi. ..."
Bu sözleri söylediği iddia edildikten birkaç gün sonra Stalin, Türk komünistlerinin ordu içinde propagandası desteklenmeli diyor! Kuşkusuz bu, yayınlayanların ima ettiği aksine, durumu açıkça ortaya koymaktadır. Stalin, Kemalist temsilcisi karşısında safı oynamıştır.
EDİTÖR
2024.12.27.
[1] Biz transkribe formunu esas aldık: "№ 949 ТЕЛЕГРАММА И. СТАЛИНА ПОЛНОМОЧНОМУ ПРЕДСТАВИТЕЛЮ РСФСР В АНГОРЕ П. МДИВАНИ".
[2] "Katledilmelerinin 103. yılı: Mustafa Suphi ve yoldaşları Ankara ve Bolşeviklere karşı | Bakü'de yapılan görüşmeden... Stalin: 'Anadolu'daki bir takım komünistler cezalandırılmalı...'". Uçar, Özgün. #tarih. Ekim 2024. Sayfa: 58.; not: Yayınlayanlar transkripsiyonu imlada sadeleştirmiştir.
Abes bir duruma imza atarak Özgün Uçar, yayınladığı belgenin numarasını vermemiştir. Belge şudur:
- Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi. Fon: 571. Kutu: 34724. Gömlek: 136608. Sıra: 31.
Bu suret kopyasıdır. Bir de daha eski tarihli kopyası mevcuttur lakin bunda da kağıt çok ince olduğundan arka yüz ön yüze çıkmıştır, okuması daha zordur:
- Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi. Fon: 571. Kutu: 34836. Gömlek: 137532. Sıra: 5.
***
ANKARA'DAKİ TAM YETKİLİ RSFSC ELÇİSİ P. MDİVANİ'YE Y. STALİN'İN TELGRAFI
Türklerle Kars'tan sebep "kavganın" istenmeyişi ve Türkiye ile Ermenistan arasındaki ilişkilerde RSFSC'nin arabuluculuğu için Sovyet Azerbaycanı'yla sınır sorununun kullanılması üzerine
[G. Orconikidze vasıtasıyla iletildi]
(30 Kasım 1920)
Notlar: "İnform", "Kafkasya", "Ermenistan", "MK Arşivi", "gelişi MK № 1951/24.01.22 yılında"
Kars'tan sebep Kemalistlerle savaşmamalıyız, lakin her şeyi de direkt olarak veremeyiz; Kemalistleri Aleksandropol [Gümrü]'ü Sovyetleşmekte olan Ermenistan için bize vermeye ikna etmeliyiz. Eğer arabulmanın reddi Ermenistan ve Türkiye arasındaki barış görüşmelerine dahlimizi dıştalıyorsa, o zaman Türklere de, Ermenilere de bu durumda Zangezur[1] ve Nahçivan uyezdlerinin Ermeni-Türk konferansında bir gündem olamayacağını, zira bu iki bölgenin de Rusya ile ittifak halinde olan Ermenistan ve Azerbaycan arasında ihtilaflı olduğunu hatırlatmak gerekir. Eğer Ermenistan'ın iç Sovyetleşmesi Rus askerlerinin Ermenistan'da varlığını gerektirmiyorsa, [bu] Sovyetleşmeye karşı değiliz. Karabekir'in askerlerimizin Ermenistan'a girişi ve Türk kuvvetlerinin Batı Cephesi'ne kaydırılışı hususundaki beyanını kontrol etmeni ve beyanı ciddi ise bize gerekçelerini bildirmeni istiyoruz. İki hususun kontrol edilmesi elzemdir: Karabekir kuvvetleri Ermenistan içine sokma önerisiyle bizi Antanta ile hazırlıksız bir çatışmaya sokup böylece Antanta'nın Batum'a çıkarma yapması için elini mi açmaktadır? Kemalistlerin bizi henüz Antanta için terk etmediğini varsayabilir miyiz? Eğer öyleyse, gerekçelerini açıkla. Türkiye'de, bilhassa da Kemal'in ordusunda Sovyet ajitasyonu için elinden geleni ardına koyma, Türk komünistlerinin Türkiye ile Rusya arasında Antanta'ya karşı işbirliği için geniş bir kampanya açmasını sağla. Mesajların çok kısa; daha detaylı bilgi ver.
Lenin, Trotskiy, Kamyenyef ve Y. Stalin arasındaki telefon görüşmeleri üzerine Politbüro adına gönderildi.[2][3]
_______________
[1] Belgede genişlemesine [Ç.N.: Rusça'da bir şeyin altını çizmek için onu geniş ve boşluklu yazarsınız. Bunun adı razryadka olup, kabaca italik yazmak yerine geçer. Biz italik kullandık.]
[2] Belgede altı çizili. Buradan itibaren metin Y. Stalin'in el yazısından.
[3] Bu belgenin kopyasında "bilgi" kelimesinden sonra şu metin gelmekte: "Politbüro talimatları [uyarınca] imzalandı, Lenin ve Stalin. Bu not ivedilikle Mdivani'ye ulaştırılmalı, bir kopyası Orconikidze'ye verilip [tarafından] okunmalı. Mdivani'den 13 Kasım'da gelen son radyogramı anlayamadım, lütfen tekrar et. Stalin. 1 Aralık 1920'de V. Kryuçkof tarafından deşifre edildi." (bkz. Ibid. L.: 2.)
RGASPİ. F.558. Op.2. D.82. L.1. Orijinal. El yazısı.
